Naucz się uczyć. Część IV

19 Kwietnia 2006

Naucz się uczyć. Część IV Photo credit: christian.senger / Foter

Poznaj czynniki wpływające na jakość i szybkość uczenia się języków obcych. Wybierz optymalną metodę nauki.

Style uczenia się można definiować jako charakterystyczne dla danej osoby kognitywne, afektywne i psychologiczne zachowania, które stanowią o tym jak uczniowie postrzegają i podchodzą do procesu uczenia się. 40

Style uczenia się:

To, co uczniowie robią, to, czego nie robią, to wszystko, co mówią i czego nie mówią jest wyrazem ich preferowanego stylu uczenia się. Styl uczenia się może być rozpatrywany w różnych kategoriach: 41

1. Preferencje dotyczące miejsca, otoczenia, warunków nauki

  • nauka w szkole, w domu, w bibliotece
  • rozmieszczenie ławek
  • cisza bądź jej brak
  • jedzenie w trakcie nauki
  • nauka w grupie a nauka indywidualna
  • nauka rano, wieczorem
  • nauka

2. Modalność (dominujący typ percepcyjny)

  • na siedząco, na leżąco, w ruchu
  • modalność wzrokowa
  • modalność słuchowa
  • modalność kinestetyczna

3. Styl myślenia

  • styl refleksyjny / styl impulsywny (reflectivity / impulsivity)
  • styl kognitywny (styl poznawczy)
  • styl globalny / styl analityczny
  • zależność / niezależność od pola (field independence / field dependence)
  • otwarty styl inkorporowania zjawisk / styl dogmatyczny (tolerance of ambiguity)
  • wąski styl generalizacji (opieranie się na kategoriach wąskich) / szeroki styl generalizowania (opieranie się na kategoriach szerokich)


Czynniki zewnętrzne


W badaniach dotyczących styli uczenia się zidentyfikowano szereg zewnętrznych czynników otoczenia, które nie pozostają bez znaczenia dla efektywnego uczenia się. Są uczniowie, którzy muszą mieć ciszę by efektywnie się uczyć inni lubią słuchać muzykę w tle. Dla takich uczniów szczególnie polecana jest muzyka barokowa.

Jedni uczniowie potrzebują pełnego skupienia, gdy się uczą i nie lubią się odrywać od nauki, drudzy nie są w stanie długo usiedzieć bez przerwy na posiłek. Odpoczynek w czasie nauki wpływa korzystnie na samopoczucie uczącego się. Nadmierne przemęczenie organizmu może prowadzić do niekorzystnego zjawiska zwanego przeuczeniem się (ang.overlearning), które uniemożliwia przyswojenie materiału ze względu na przeciążenie umysłu. Dobrze zaplanowana nauka pozwala kontrolować proces uczenia się. Proces planowania ma zasadnicze znaczenie dla efektywności uczenia się. 42

Planowanie nauki dotyczy również czasu nauki. Każdy uczeń jest w stanie określić czy łatwiej jest mu uczyć się rano, po południu czy wieczorem. W przypadku nauki szkolnej uczniowie nie mają zbyt dużego wyboru, co do godzin nauki. Jeśli chodzi o naukę pozaszkolną uczniowie, którzy zostali przygotowani do pracy autonomicznej mogą wybrać dogodną dla siebie porę i miejsce na naukę.

Przestrzeń

Twórcy niekonwencjonalnych metod nauczania takich jak sugestopedia 43 czy nauka metodą Sity zwracają uwagę na tak ważny element w procesie uczenia się, jakim jest komfort zarówno psychiczny jak i fizyczny. Uczeń, który jest zrelaksowany łatwiej przyswaja sobie nowy materiał. Nauczyciel powinien różnicować układy komunikacyjne stosowane na lekcji tak by nie ograniczać się tylko do pracy frontalnej, lecz by również proponować pracę indywidualną, w parach i grupach. Dobre wykorzystanie przestrzeni klasowej poprzez odpowiednie rozmieszczenie ławek pozwala nauczycielowi stosować różne formy pracy na
lekcji. Rozmieszczenie mebli powinno być funkcjonalne i zmieniać się zależnie od potrzeb. Najczęściej stosuje się trzy rodzaje konfiguracji mebli 44:

    • Rzędy - To tradycyjny sposób. Taki układ najlepiej pasuje do sytuacji, w której uwaga uczniów ma być skierowana w jedną stronę, na przykład na nauczyciela prowadzącego wykład czy pogadankę albo czuwającego nad pracą indywidualną. Taki wariant nie sprzyja dyskusji lub pracy w małych grupach.Koło - Ten sposób usadowienia uczniów stwarza korzystne warunki dla dyskusji i samodzielnej cichej pracy uczniów. Gorzej natomiast służy pokazom, gdyż niektórzy uczniowie będą oglądać plecy nauczyciela.
    • Segmenty - Do pracy grupowej, w tym do uczenia się we współpracy, można zestawić ławki tak, aby uczniowie siedzieli w cztero lub sześcioosobowych grupach.



Rozmaici badacze interesowali się rozmieszczeniem ławek i uczniów według określonego schematu, na przykład koliście, w podkowę i tradycyjnie w rzędy. Dla niektórych czynności dydaktycznych układ kolisty okazał się bardzo użyteczny (dyskusje), dla innych segmenty (praca w kącikach przedmiotowych, przedmiotowych małych grupach). 45 Najczęściej jednak stosuje się układ tradycyjny, który umożliwia nauczycielowi pełną kontrolę nad klasą. Istnieję dowody na to, że osobiste upodobania nauczyciela wpływają na to, jak rozmieszcza on stoliki i uczniów. 46

Najkorzystniejsza sytuacja, to taka, w której nauczyciel wypróbowuje różne konfiguracje odwołując się tym samym do różnych stylów uczenia się uczniów. Każda z konfiguracji wywołuje pewne rodzaje zachowania i postaw uczniów, narzuca swoiste reguły uczestniczenia w lekcji, które trzeba wyraźnie uświadomić uczniom. 47

Style uczenia się języka różnią się między sobą w zależności od preferencji jednego ze zmysłów: wzroku, słuchu lub ruchu. Styl percepcyjny uczniów określa preferowany sposób odbierania i reagowania na bodźce płynące z zewnątrz.

Większość uczniów charakteryzuje się odbiorem dwukanałowym, co oznacza, że jeden kanał sensoryczny jest dominujący, a drugi pomocniczy. Proces uczenia się wydaje się być najbardziej efektywny, gdy angażujemy więcej niż jeden zmysł. Wielokanałowy przekaz i odbiór informacji nazywany jest nauczaniem/uczeniem się polisensorycznym. Polisensoryczność stwarza szansę na zwiększenie skuteczności nauczania zindywidualizowanego poprzez świadome stosowanie różnych technik pracy na lekcji, które będą aktywizowały zarówno wzrokowców, słuchowców jak i kinestetyków. Uczniowie mogą okazać się biegli w wypowiadaniu swoich myśli, rysowaniu, majsterkowaniu oraz mieć rozwinięte zdolności wizualne i przestrzenne lub inne. Nauczyciel może zaplanować czynności uczniów tak, by zgadzały się z ich stylem. 48

"Style uczenia się są wynikiem wewnętrznej organizacji poznawczej danej osoby. Organizacja ta zależy od indywidualnych tendencji osobnika do reagowania intelektualnego i emocjonalnego na warunki zewnętrzne."49 Zachowania psychiczne i poznawcze danej osoby mogą być rozpatrywane na zasadzie przeciwstawnych cech charakteryzujących styl myślenia oraz styl ujmowania zjawisk.

Styl myślenia uczniów ma swoje odzwierciedlenie w tendencji do reprezentowania stylu refleksyjnego bądź impulsywnego.


Typ refleksyjny



Uczniowie o typie refleksyjnym mówią wolniej, potrzebują więcej czasu na zastanowienie się zanim coś powiedzą czy zrobią. Uczą się powoli, zanim podejmą decyzję rozważają wszystkie za i przeciw. Dzięki refleksji popełniają mniej błędów językowych, co ma odzwierciedlenie w poprawności wypowiedzi. Odpowiadają im indukcyjne techniki nauczania, a więc prezentacja materiału językowego przez nauczyciela. Uczniowie charakteryzujący się stylem refleksyjnym dobrze radzą sobie z pisaniem i gramatyką języka obcego. 50

Typ impulsywny


Uczniowie o typie impulsywnym dają szybkie i bardziej ryzykowne pod względem poprawności odpowiedzi. Nie zastanawiają się, nie boją się popełniać błędów, są skłonni podejmować ryzyko. Uczniowie ci chętnie uczestniczą w spontanicznych konwersacjach, dzięki czemu szybko uczą się płynności wypowiedzi. 51

Uczniowie reprezentują różne style poznawcze, które dotyczą sposobu ujmowania nowych zjawisk. Nazywane są one stylami kognitywnymi gdyż związane są ze sposobem reagowania lub działania w zakresie czynności percepcyjnych i intelektualnych. Zjawiska i sytuacje można ujmować w dwojaki sposób: analitycznie bądź globalnie. Podejście globalizujące i podejście analizujące związane jest z dominacją odpowiedniej półkuli mózgowej. Lewa półkula mózgowa odpowiada za operacje analityczne, prawa natomiast za ujęcia całościowe, myślenie obrazowe. 52 Styl globalny jest charakterystyczny dla ucznia o postawie socjalnej, styl analityczny jest charakterystyczny dla ucznia o introwertycznym procesie uczenia się, zorientowanego na struktury formalno - językowe.


Zależność lub niezależność od pola jest wymiarem określającym na ile uczeń jest w stanie samodzielnie wyłonić elementy istotne i skoncentrować się na nich, innymi słowy czy potrafi oddzielić część od większej całości i czy widzi strukturę całości jako zespół cech indywidualnych. Uczniowie niezależni od pola są pewni siebie, samodzielni i lubią rywalizować. Uczniowie zależni od pola są mniej samodzielni, mają bardziej rozwinięte uczucia, empatię. 53

Uczniowie niejednakowo odnoszą się do nowych informacji i zjawisk językowych. Możemy mówić o tolerancji i nietolerancji wobec wieloznaczności i niejasności w przyswajaniu struktur języka obcego. Jeżeli jakaś kategoria językowa różni się od jej odpowiednika w języku ojczystym, uczeń może zaakceptować nielogiczność bądź wyjątek od reguły lub też odrzucić jako element obcy, niezrozumiały. Uczniowie reprezentujący styl dogmatyczny unikają nowej, nieznanej formy, natomiast ci, którzy charakteryzują się otwartym stylem inkorporowania zjawisk włączają ją do swojego zasobu wiedzy. 54

Kolejną cechą określającą proces wnioskowania na podstawie nowo poznanego materiału jest szeroka i wąska kategoryzacja. Uczniowie, którzy przyjmują daną regułę bez wyjątków charakteryzują się szerokim stylem generalizowania. Z łatwością wyciągają wnioski, potrafią zbudować regułę na podstawie kilku przykładów. Reprezentują oni typ refleksyjny. Uczniowie, którzy każdy element języka traktują indywidualnie, bez dostrzegania powtarzającej się reguły charakteryzują się wąskim stylem generalizowania. Reprezentują oni typ impulsywny. 55

Uczniowie reprezentują różne style uczenia się, które ściśle związane są z ich osobowością. Nie można zmienić ani osobowości, ani stylu intelektualnego ucznia, gdyż uważa się je za cechy wrodzone. Nauczyciel powinien nauczyć się akceptować odmienność swoich uczniów, by móc lepiej zarządzać procesem nauczania. Uczniowie natomiast powinni być świadomi implikacji wynikających z ich preferowanego stylu uczenia się by móc dostosowywać sposób uczenia się do swych możliwości i preferencji. Taka świadomość własnego stylu uczenia się pozwala lepiej kontrolować ten proces poprzez rozwijanie postawy autonomicznej.
Zupełnie odmienny podział na style uczenia się proponuje Peter Honey i Alan Mumford. Dzielą oni uczniów na cztery grupy, z których każda reprezentuje inny styl uczenia się:


Powyższy schemat przedstawia podział na uczniów "pasywnych" i "aktywnych". Uczniowie "pasywni" to uczniowie zastanawiający się i rozumujący, reprezentujący odpowiednio styl wczuwający się i styl analityczny. Uczniowie "aktywni" to uczniowie działający i pragmatyczni, reprezentujący odpowiednio styl komunikatywny i pragmatyczny.

  • styl komunikatywny charakteryzuje uczniów, którzy uczą się na podstawie własnych doświadczeń, własnej ekspresji i samodzielnych przeżyć. Lubią pracę zespołową, gdyż współpracując z innymi mogą wykonywać zadanie wyznaczone przez nauczyciela.
  • styl pragmatyczny charakteryzuje uczniów, którzy są chętni by wypróbowywać różne możliwości rozwiązania zadania czy problemu. Lubią uczyć się o rzeczach, które mają bezpośredni wpływ na ich życie, które mogą zostać wykorzystane w sytuacjach dnia codziennego. Uczeń pragmatyczny musi znać cel wykonywania danego zadania, które powinno być jak najbardziej autentyczne i praktyczne.
  • styl wczuwający się odnosi się do uczniów, którzy muszą mieć czas, aby przemyśleć jak podejdą do wykonania danego zadania, lubią obserwować innych i naśladować ich zachowanie, lubią być poinstruowani, co do tego, czego się od nich oczekuje. Zanim zaczną rozwiązywać problem czy zadanie analizują dokładnie całą sytuację i dopiero wtedy, gdy są pewni każdego szczegółu i detalu zabierają się do jego wykonania.
  • styl analityczny dotyczy uczniów, którzy uczą się przez rozwiązywanie problemów, które wymagają zbierania, organizowania i oceniania danych. Uczeń rozumujący lubi pracować samodzielnie mając zaplanowaną i dobrze zorganizowaną pracę własną. Jeśli jakieś zagadnienie stanowi dla niego wyzwanie intelektualne, motywuje ono go do pogłębiania wiedzy.


Odkrycie i poznanie swojego stylu pomaga uczniowi zrozumieć jego trudności w opanowywaniu różnych sprawności językowych, jego preferencji uczeniowych oraz uświadamia mu konieczność pewnej elastyczności, co do wyboru technik, różnych sposobów uczenia się 56 Style uczenia się stanowią profil psychologiczny osoby uczącej się. Nie podlegają one wartościowaniu gdyż nie istnieje jeden jedyny, dobry sposób uczenia się. Uczeń, który jest świadomy własnego stylu uczenia się lepiej wykorzystuje możliwości uczenia się, które są dla niego dostępne zarówno w szkole jak i poza nią. Uczeń taki może planować swą własną ścieżkę rozwoju językowego, w czym niezwykle pomocne może okazać się portfolio językowe. "Europejskie portfolio językowe zostało utworzone w celu zachęcenia do uczenia się i wspomagania nauki języków. Portfolio umożliwia zastanowienie się nad swoimi sposobami uczenia się języków i możliwości ich usprawnienia."57

Podobne artykuły:





Bibliografia:

  • 40. B.L.Leaver, Teaching the Whole Class, Corwin Press Inc. 1997, str.23
  • 41 B.L.Leaver, Teaching the Whole Class, Corwin Press Inc. 1997, str.24
  • 42 R.Fisher , Uczymy jak się uczyć, WSiP ,Warszawa 1999, str.55
  • 43 H.Komorowska, Metodyka nauczania języków obcych, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2002, str.26
  • 44 R. I. Arends, Uczymy się nauczać, WSiP Warszawa 1994, str.116
  • 45 tamże str.109
  • 46 tamże, str.108
  • 47 R. I. Arends, Uczymy się nauczać, WSiP Warszawa, str.118                                                                                         
  • 48 tamże, str.175
  • 49 J.Arabski, O przyswajaniu języka drugiego (obcego), WSiP, Warszawa 1985, str.87
  • 50 H.D.Brown, Principles of Language Learning and Teaching, Longman 2000, str.90 - 91
  • 51 H.Komorowska, Metodyka nauczania języków obcych, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2002, str.99
  • 52 W.Wilczyńska, Uczyć się czy być nauczanym? O autonomii w przyswajaniu języka obcego, PWN, Warszawa Poznań 1999, str.106
  • 53 H.D.Brown, Principles of Language Learning and Teaching, Longman 2000, str.86
  • 54 H.Komorowska, Metodyka nauczania języków obcych, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2002, str.99
  • 55 J.Arabski, O przyswajaniu języka drugiego (obcego), WSiP, Warszawa 1985, str.89
  • 61 J.Rubin, A.Wenden, Learner strategies in language learning, Prentice Hall International 1987, str. 19
  • 62 H.D.Brown, Principles of language learning and teaching, Prentice Hall International, 1987, str.79
  • 63 J.M.O"Malley, A.Chamot, Learning strategies in second language acquisition, Cambridge University Press 1990, str. 43
  • 64 D.Nunan, Language teaching methodology, Prentice Hall International 1991, str. 168
  • 65 R.L.Oxford, Language learning strategies.What every teacher should know, Heinle & Heinle Publishers 1990, str. 8 66 R.L.Oxford, Language learning strategies.What every teacher should know, Heinle & Heinle Publishers 1990, str.238
  • 56 W.Wilczyńska, Wokół autonomizacji w dydaktyce języków obcych, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2002, str.30
  • 57 Europejskie portfolio językowe


Artykuł jest czwartym, z cyklu "Naucz się uczyć".


Artykuł jest fragmentem pracy magisterskiej pt: "Strategie uczenia się uczniów jako wyznaczniki efektywności procesu nauczania i uczenia się" autorstwa p. Moniki Widyawati Kepal, napisanej pod kierunkiem dr hab Ludmiły Szypielewicz na Wydziele Lingwistyki Stosowanej i Filologii Wschodniosłowiańskich - Instytut Rusycystyki; Uniwersytet Warszawski